Մերկասերմեր

Մերկասերմեր (Gymnosperms) – Բաց սերմ ունեցող բույսերի աշխարհը

Մերկասերմերը (Gymnosperms) բույսերի մի խումբ են, որոնք հիմնականում ծառեր կամ թփեր են և ունեն առանձնահատուկ հատկանիշներ։ Այս բույսերը տարբերվում են ծածկասերմերից (Angiosperms) նրանով, որ նրանց սերմերը բաց են մնում և չեն ձևավորում պտուղներ։ Նրանք հիմնականում փոշոտվում են քամու միջոցով և ունեն խոշոր, հաճախ ասեղանման տերևներ, որոնք հարմարված են տարբեր կլիմայական պայմաններին։ Մերկասերմերը հնագույն բույսեր են, որոնք իրենց ծագումը տանում են դեռևս պալեոզոյան դարաշրջան, երբ նրանք գերակշռում էին Երկրի բուսական աշխարհի մեծ մասին։

Այս խումբն այսօր ներկայացված է հիմնականում փշատերև ծառերով, ինչպիսիք են սոճին, եղևնին, կիպարիսը և սեքվոյան, բայց ներառում է նաև ավելի հազվագյուտ խմբեր, ինչպիսիք են ցիկադաները, գինկգոն և գնետավորները։ Մերկասերմերի ուսումնասիրությունը կարևոր է ոչ միայն բուսաբանության համար, այլև անտառագիտության, տնտեսագիտության և էկոլոգիայի տեսանկյունից, քանի որ այս բույսերը մեծ նշանակություն ունեն բնական միջավայրում և մարդկային գործունեության մեջ։

Մերկասերմերի ընդհանուր բնութագիրը

Մերկասերմերը բնորոշվում են մի շարք յուրահատուկ հատկություններով, որոնք դրանք տարբերակում են ծածկասերմերից։

Սերմերի բաց կառուցվածք
Մերկասերմ բույսերի հիմնական առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ նրանց սերմերը չեն զարգանում պտղի ներսում, այլ բաց վիճակում գտնվում են կոնային կամ տերևանման կառուցվածքների վրա։ Այս հատկությունը թույլ է տալիս նրանց արագորեն բազմանալ քամու միջոցով և ավելի հեշտ հարմարվել տարբեր միջավայրերին։

Վեգետատիվ կառուցվածք
Մերկասերմերի մեծ մասն ունի հետևյալ վեգետատիվ օրգանները՝

Ցողուն – Շատ դեպքերում լինում է փայտային և մեծ չափերի։
Տերևներ – Հիմնականում ասեղանման կամ խոշոր, կաշվեկերպ տերևներ, որոնք նվազեցնում են ջրազրկումը։
Արմատներ – Լավ զարգացած արմատային համակարգ, որը կարող է ներառել միկոռիզա՝ սիմբիոտիկ սնկերի հետ փոխհարաբերություններ։

Փոշոտում և բեղմնավորում
Մերկասերմերի փոշոտումը հիմնականում կատարվում է քամու միջոցով (անեմոֆիլ փոշոտում), քանի որ նրանց մոտ բացակայում են նեկտար և վառ գույներով ծաղիկներ։ Բեղմնավորումը կարող է տևել մի քանի ամիս, նույնիսկ մինչև մեկ տարի։

Անոթային հյուսվածքներ
Ի տարբերություն ծածկասերմերի, որոնց մոտ անոթային հյուսվածքները ավելի զարգացած են, մերկասերմերը չունեն իսկական անոթներ (vessels) և փոխարենը օգտվում են տրախեիդներից, որոնք ավելի պարզ կառուցվածք ունեն։

Մերկասերմերի հիմնական խմբերը

Մերկասերմերը բաժանվում են չորս հիմնական դիվիզիոնի (բաժնի), որոնցից յուրաքանչյուրը ներկայացնում է իր
առանձնահատկությունները։

Փշատերևներ (Coniferophyta)
Սա ամենախոշոր խումբն է, որն ընդգրկում է ավելի քան 600 տեսակ։ Փշատերևները հիմնականում խոշոր ծառեր են, որոնք ունեն ասեղանման տերևներ և փոշոտվում են քամու միջոցով։ Այս խմբի ամենահայտնի ներկայացուցիչներն են՝

Սոճիներ (Pinus)
Եղևնիներ (Abies)
Կիպարիսներ (Cupressus)
Սեքվոյաներ (Sequoia)

Այս բույսերն ունեն տնտեսական մեծ նշանակություն, քանի որ դրանց փայտանյութն օգտագործվում է շինարարության, թղթի արտադրության և այլ ոլորտներում։

Ցիկադաներ (Cycadophyta)
Այս խմբի ներկայացուցիչները ունեն խոշոր տերևներ, որոնք նման են արմավենիների տերևներին։ Չնայած արտաքին տեսքով նրանք նման են որոշ ծածկասերմերի, սակայն ցիկադաները մերկասերմեր են և բազմանում են բաց սերմերով։ Դրանք հանդիպում են հիմնականում արևադարձային և մերձարևադարձային շրջաններում։

Գինկգոներ (Ginkgophyta)
Այս խմբից միայն Գինկգո բիլոբան (Ginkgo biloba)է պահպանվել։ Այն հնագույն բույս է, որը հաճախ անվանում են
«կենդանի բրածո», քանի որ գոյություն ունի միլիոնավոր տարիներ։ Գինկգոն ունի երկփեղկ տերևներ և օգտագործվում է բժշկության մեջ՝ հիշողության բարելավման համար։

Գնետավորներ (Gnetophyta)
Այս խումբը ներառում է երեք գենդեր՝ Էֆեդրա (Ephedra), Վելվիչիա (Welwitschia) և Գնետում (Gnetum)։ Այս բույսերը տարբերվում են մյուս մերկասերմերից նրանով, որ ունեն որոշակի ծածկասերմերին բնորոշ հատկություններ, օրինակ՝ բույսի բազմանալու ավելի բարդ մեխանիզմներ։

Մերկասերմերի նշանակությունը բնության և մարդու համար

Մերկասերմերը կարևոր դեր են խաղում էկոհամակարգերում և տնտեսությունում։

Էկոլոգիական նշանակություն

— Մերկասերմերը կազմում են աշխարհի անտառների զգալի մասը և ապահովում են թթվածնի արտադրությունը։
— Նրանք կլանում են ածխաթթու գազը և նպաստում կլիմայի կայունացմանը։
— Շատ կենդանիների համար ծառայում են որպես կացարան և սննդի աղբյուր։

Տնտեսական և արդյունաբերական նշանակություն

— Մերկասերմերից ստացվող փայտանյութն օգտագործվում է շինարարության, կահույքի և թղթի արտադրության մեջ։
— Բուսական խեժերն ու եթերային յուղերը կիրառվում են դեղագործության և կոսմետիկայի մեջ։
— Գինկգո բիլոբան և Էֆեդրան ունեն բուժական հատկություններ։

Մերկասերմերը հնագույն բույսեր են, որոնք ունեն կարևոր դեր ինչպես բնության մեջ, այնպես էլ մարդու կյանքում։ Նրանք կազմում են բազմաթիվ անտառների հիմնական զանգվածը, ապահովում են թթվածնի արտադրությունը, օգտագործվում են շինարարության և դեղագործության մեջ։ Չնայած նրանց որոշ խմբեր այսօր վտանգված են, մերկասերմերի պահպանությունը կարևոր է մեր էկոհամակարգերի առողջության համար։