ՖԻՆԻԿԻ ԾԱՌ
Ֆինիկի ծառը (լատ.՝ Phoenix dactylifera) բազմամյա, տաք կլիմայի պտղատու բույս է՝ պատկանում է Ծխախոտազգիների (Arecaceae) ընտանիքին։ Այն աշխարհում ամենահին մշակվող պտղատու ծառերից է՝ ավելի քան 5000 տարվա պատմությամբ։ Ծառը բնական պայմաններում կարող է հասնել 20-30 մետր բարձրության և ապրել մինչև 100 տարի։
Ֆինիկի ծառը տպավորիչ է իր արտաքին տեսքով՝
- Ունի երկար, փետրավոր տերևներ՝ մինչև 3-5 մետր երկարությամբ։
- Ճյուղերն աճում են ուղղաձիգ, թուփանման դասավորությամբ։
- Պտուղները՝ խուրմաները, աճում են խոշոր փնջերով (յուրաքանչյուր փունջը կարող է ունենալ հարյուրավոր հատիկներ)։
Ծագում և տարածում
- Բնօրրան – Միջագետք (ներկայիս Իրաքի տարածք)
- Տարածվածություն – Մերձավոր Արևելք, Հյուսիսային Աֆրիկա, Հնդկաստան, Պակիստան, ԱՄՆ (Քալիֆորնիա), Մեքսիկա, Իսրայել, Արաբական երկրներ։
- Արտադրության առաջատարներ – Եգիպտոս, Իրան, Սաուդյան Արաբիա, Ալժիր, Թունիս։
Մշակության փուլեր
- Սերմից կամ պտղատու ծառից բուծում – Որակյալ սերմերից կամ սածիլներից սկսում են մշակումը։
- Տնկում – Սովորաբար տնկվում է ջրահեռացման լավ հնարավորությամբ ավազոտ հողերում։
- Ջրում և խնամք – Առաջին տարիներին հաճախ է ջրվում, ապա դառնում է երաշտադիմացկուն։
- Պտղաբերում – Սկսվում է 5-8 տարեկանում։ Լիարժեք բերք տալիս է 10–15 տարեկանից հետո։
- Հնձում – Տարվում է ձեռքով՝ հաճախ սանդուղքներով բարձրանալով ծառի գագաթ։
Կլիմայական պայմաններ
- Իդեալական ջերմաստիճան՝ 30–45°C
- Ցրտադիմացկունություն՝ Սահմանափակ է. -5°C-ից ցածր ջերմաստիճանը կարող է վնասել կամ ոչնչացնել բույսը։
- Արևի պահանջ՝ օրական առնվազն 6-8 ժամ արև։
- Ջուրը՝ Տեղադրության պայմաններից կախված՝ շաբաթական 1-2 անգամ։
Պտուղները (Ֆինիկ/Խուրմա)
- Աճում են փնջերով
- Պտուղը՝ երկայնակի ձվաձև, մինչև 5-7 սմ երկարությամբ
- Գույնը՝ սկզբում դեղին կամ կարմիր, հետո՝ մուգ շագանակագույն
- Համը՝ քաղցր, մեղրային, երբեմն՝ կարամել հիշեցնող
Օգտակար հատկություններ
Ֆինիկի պտուղները՝ խուրմաները, հանդիսանում են ոչ միայն էներգիայի լավ աղբյուր, այլև պարունակում են կենսական կարևոր վիտամիններ և հանքանյութեր։
- Բարձր կալիում (բարելավում է սրտի աշխատանքը)
- Երկաթ (օգնում է անեմիայի դեպքում)
- Բջջանյութ (լավացնում է մարսողությունը)
- Հակաօքսիդանտներ (պաշտպանում են բջիջները)
Ֆինիկի ծառը Հայաստանում
Ֆինիկը բաց հողում Հայաստանում հիմնականում չի աճում՝ չնայած որոշ հարավային շրջաններում (Արարատյան դաշտավայրում, Մեղրիում) փորձեր արվել են։ Սակայն՝
Ցուրտ ձմեռները խոչընդոտ են
Չափազանց խոնավ օդը նպաստում է հիվանդություններին
Սակայն ջերմոցային պայմաններում կամ որպես զարդարուն ծառ՝ հնարավոր է աճեցնել։ Կարելի է ունենալ տնկարանի պայմաններում, ինչպես նաև՝ որպես ներսում կամ պատշգամբում պահվող արևասեր բույս։
Ֆինիկի ծառը բացառիկ մշակաբույս է, որի պտուղները համարվում են «անապատի հացը»՝ սննդարարությամբ և պահպանման ժամկետներով։
Այն պահանջում է տաքություն, արև, լավ խնամք և համբերություն, բայց կարող է փոխհատուցել իր օգտակարությամբ ու դեկորատիվ գեղեցկությամբ։
Ֆինիկի տնկիների խնամքը
- Եթե պահում ես պատշգամբում կամ ջերմոցում, ապա տեղադրիր հարավային պատուհանի մոտ։
- Զգուշացիր՝ սառը քամիներից, հատկապես ձմռանը։ Ցանկալի է ապահովել ապաստարան։
Տարա և հող
- Տարա՝ մեծ չափսի և խորը (առնվազն 40–50 սմ խորությամբ)՝ արմատային համակարգը նորմալ զարգացնելու համար։
- Հող՝ լավ ջրահոսք ունեցող, ավազախառն կամ ավազոտ-հումուսային հող։
Կարող ես խառնել՝
50% պարտեզի հող + 30% ավազ + 20% հումուս կամ կոմպոստ։
Ջրում
- Ջրում ես միայն այն ժամանակ, երբ հողի վերին շերտը (2-3 սմ) չորանում է։
- Ջերմ եղանակին՝ շաբաթական 1-2 անգամ։
- Ձմռանը՝ շատ քիչ ջուր, միայն արմատը չչորացնելու համար։
- Ավելորդ ջուրը կարող է պատճառել արմատների փտում։
- տարայի տակ պետք է լինի ջրահոսքի անցք։
Սնում (պարարտանյութ)
Գարնան սկզբից մինչև աշուն՝ սնուցել ամիսը 1-2 անգամ։
Օգտագործել՝կալիով հարուստ պարարտանյութեր (պտուղ ստանալու համար)
և կոմպլեքս հանքային պարարտանյութեր (NPK՝ 10-10-10)։
Կարելի է նաև օգտագործել օրգանական լուծույթներ՝ գոմաղբի ջրով լուծույթ կամ կոմպոստի թուրմ։
Սանրվածք և մաքրում
- Հեռացնել չորացած կամ դեղնած տերևները՝ կտորով կամ սուր մկրատով։
- Եթե ծառի ներքևի տերևները սկսում են չորանալ՝ դա բնական պրոցես է։
Ձմեռային խնամք
Ֆինիկը չի սիրում ցուրտ։ Եթե աճեցվում է դրսում (բակում, պատշգամբում), ապա՝
- Ջերմաստիճանը չպետք է իջնի -3°C-ից ցածր։
- Ցրտի դեպքում բեր տարան տուն կամ պատսպարիր։
- Տան պայմաններում այն պահիր միջին ջերմաստիճանի, արևոտ վայրում։
Պտղաբերություն (երկարաժամկետ)
- Ծառը սկսում է պտուղ տալ միայն 5-8 տարի անց, եթե ունի բավարար արև, ջերմություն ու խնամք։
- Բազմացման համար անհրաժեշտ է արական և իգական ծառեր, քանի որ ֆինիկը երկտուն է։
- Սածիլներից ստացված ծառերը պտղաբերելու հավանականություն ունեն, սակայն այն ավելի մեծ է վեգետատիվ բազմացումից (մաշroomից) ստացված տնկիների դեպքում։
Հնարավոր հիվանդություններ և վնասատուներ
- Արմատի փտում՝ ավելորդ ջրումից։ Լուծում՝ փոխարինել հողը և կրճատել ջրումը։
- Սպիտակ ցեցի նման վնասատուներ՝ կարող են հայտնվել փակ միջավայրում։ Օգտագործիր օճառաջուր կամ բնական միջատասպաններ (օր.՝ նիմի յուղ)։
Հետաքրքիր հավելում
- Ֆինիկի ծառի աճը բավական դանդաղ է առաջին տարիներին։
- Աճը արագացնելու համար՝ կարող ես տարեկան փոխպատվաստել ավելի մեծ տարայի մեջ։
- Կարելի է նաև ձևավորել որպես դեկորատիվ սենյակային բույս՝ հարթեցված տերևներով։
