Գարթենզիա (Hydrangea)
Գարթենզիան բազմամյա ծաղկող թուփ է կամ փոքր ծառ, որը պատկանում է Hydrangeaceae ընտանիքին։ Այն հայտնի է իր մեծ, գունավոր ծաղկափնջերով և օգտագործվում է որպես դեկորատիվ բույս այգիներում, այգեշուրջ տարածքներում և պատշգամբներում։ Այն աճեցվում է գրեթե ամբողջ աշխարհում՝ շնորհիվ իր գեղեցիկ տեսքի։
Բուսաբանական նկարագրություն
- Բույսի տեսակը՝ թուփ կամ փայտացած ցածրահասակ ծառ
- Բարձրություն՝ 1-3 մետր (կախված տեսակից)
- Տերևները՝ լայնաձև, խոշոր, հաճախ՝ ատամնավոր եզրերով
- Ծաղիկները՝ հավաքված մեծ գնդաձև կամ վահանաձև ծաղկափնջերում
- Գույնը՝ սպիտակ, վարդագույն, կապույտ, մանուշակագույն (գույնը հաճախ կախված է հողի թթվայնությունից)
Բնութագրական առանձնահատկություններ
- Հողի նախընտրություն՝ խոնավ, լավ ջրաթափվող հող
- pH հողի ազդեցությունը գույնի վրա
- Թթվային հողում ՝ծաղիկները լինում են կապույտ
- Նեյտրալ կամ ալկալային հողում ՝ ծաղիկները լինում են վարդագույն կամ մանուշակագույն
- Արևի կարիք՝ մասնակի ստվեր կամ արևոտ տեղեր
Ծագում և Տարածվածություն
- Ծագումը՝ Ասիա (Ճապոնիա, Չինաստան, Կորեա), որոշ տեսակներ՝ Հյուսիսային Ամերիկա։
- Այսօր գարթենզիան լայնորեն տարածված է Եվրոպայում, Ռուսաստանում, Կովկասում (ներառյալ Հայաստանում), ԱՄՆ-ում։
- Տարբեր տեսակները հարմարվում են ինչպես չափավոր, այնպես էլ մերձարևադարձային կլիմայական գոտիներին։
Բուսաբանական Տվյալներ
- Ընտանիք՝ Hydrangeaceae
- Սեռ՝ Hydrangea
- Տեսակներ՝ Մոտ 70-75 տեսակի բույսեր
- Տեսակը՝ Թուփ կամ փոքրիկ ծառ
- Ծաղիկները՝ Երկու տեսակ՝
Ծաղկաբեր (վարդագուն, կապույտ, մանուշակագույն) – հիմնականում ստերիլ են, դեկորատիվ
Ներքին՝ բեղմնավոր, աննկատ, տալիս են սերմեր
Ծաղկաբույլի Գույնի Փոփոխման Մեխանիզմը
Գարթենզիայի եզակի հատկություններից է այն, որ ծաղիկների գույնը կարող է փոփոխվել՝ կախված հողի թթվայնության աստիճանից (pH):
Ինչպե՞ս փոխել գույնը
- Կապույտ ստանալու համար հողին ավելացնում են ալյումին սուլֆատ։
- Վարդագույն ստանալու համար հողը դարձնում են ավելի ալկալային՝ կրաքարի կամ փայտի մոխրի միջոցով։
Գարթենզիայի Տեսակներ
Hydrangea macrophylla (Մեծտերև գարթենզիա)։Ամենատարածված այգային տեսակն է։ Ծաղկաբույլերը՝ գնդաձև կամ հարթ վահանաձև է։ Տերևները՝ լայն, փափուկ։
Hydrangea paniculata (Հովհարաձև)։ Դիմացկուն է ցրտին։ Ծաղկում է ամռան երկրորդ կեսից մինչև աշուն։ Հաճախ սպիտակ է հետո դառնում է վարդագույն։
Hydrangea arborescens (Ծառանման)։ Սպիտակ ծաղիկներով թուփ է։ Նուրբ է բայց մեծ ծաղկաբույլերով։
Hydrangea quercifolia (Կաղնեթերև)։ Տերևները հիշեցնում են կաղնու տերևներ։ Լավ է հարմարվում չոր և արևոտ տեղանքներին։
Խնամք և Մշակություն
- Տնկում։ Գարնանը կամ աշնանը, արևային կամ կիսաստվերոտ տեղում
- Հող։ Թեթև, լավ ջրաթափվող, հարուստ հումուսով
- Ջրում։ Պարբերաբար, հատկապես ամռանը՝ խոնավությունը պահելու համար
- Սնուցում։ Գարնանը և ծաղկման շրջանում՝ հատուկ ծաղկաբույսերի պարարտանյութերով
- Սրսկում/հատում։ Տեսակից կախված՝ մի մասը պահանջում է սեզոնային հատում, մյուսները՝ ոչ
- Ձմռան պաշտպանություն։ Որոշ տեսակներ պետք է ծածկել ցրտերից (օրինակ՝ macrophylla)
Դեկորատիվ և Մշակութային Դերը
- Գարթենզիան լայնորեն օգտագործվում է լանդշաֆտային դիզայնում՝ սիզամարգերի եզրերին, սիզամարգային թփուտներում, ցանկապատերի երկայնքով։
- Ճապոնիայում գարթենզիան համարվում է անձրևի, կարեկցանքի և ներողամտության խորհրդանիշ։
- Ֆլորիստիկայում օգտագործվում է հարսանեկան կոմպոզիցիաներում, շնորհանդեսներում, գարնանային ծաղկեփնջերում։
Հետաքրքիր Փաստեր
- Գարթենզիայի որոշ տեսակների տերևները թունավոր են՝ պարունակում են ցիանոգենիկ գլիկոզիդներ։
- Ճապոնիայում գարթենզիայի որոշ տեսակների տերևներից պատրաստում են հատուկ թեյ՝ amacha։
- Գարթենզիան շատ երկար կարող է մնալ թարմ վիճակում՝ թե՛ թփի վրա, թե՛ ծաղկաման
