Տույա (Thuja)
Տույան մշտադալար փշատերեւ ծառ կամ թուփ է, որը պատկանում է հավերժաչիղներ (Cupressaceae) ընտանիքին։ Այն շատ տարածված է ինչպես դեկորատիվ պարտեզային ձևավորման մեջ, այնպես էլ հողմապաշտպան պատնեշներ ստեղծելու համար։
Ծագումնաբանություն և տեսակներ
Տույայի անվանումը գալիս է հունարեն “thuo” բառից, որը նշանակում է «զոհաբերել» կամ «ծխեցնել բուրմունքով»։ Դա պայմանավորված է տույայի տերևների հաճելի բույրով՝ ջարդելու կամ տրորելու դեպքում։
Տույայի հիմնական տեսակներն են՝
- Thuja occidentalis – Արևմտյան տույա (հայտնի է նաև որպես «սպիտակ ցիտա» կամ «գաճաճ ցիտա»)։ Տարածված է Հյուսիսային Ամերիկայում։
- Thuja orientalis (այժմ՝ Platycladus orientalis) – Արևելյան տույա, լայնորեն օգտագործվում է Ասիայում։
- Thuja plicata – Հսկա տույա կամ Կանադական տույա։
- Thuja standishii – Ճապոնական տույա։
- Thuja koraiensis – Կորեական տույա։
Կենսաբանական բնութագրեր
- Բարձրություն՝ կարող է հասնել 1 մ-ից մինչև 20-30 մ (կախված տեսակից ու խնամքից)
- Տերևներ՝ մանր, թեփուկաձև, խիտ դասավորված ճյուղերի վրա
- Խեժ՝ տույան արտադրում է հաճելի բուրմունք ունեցող խեժ
- Կոներ՝ ունեն ձվաձև տեսք, պարունակում են սերմեր
Աճման պայմաններ
- Լույս՝ սիրում է արևոտ կամ կիսաստվերոտ վայրեր
- Հող՝ նախընտրում է լավ ջրաթափանց հող, բայց շատ հարմարավետ է տարբեր հողերում
- Ջրում՝ հատկապես երիտասարդ բույսերը պետք է կանոնավոր ջրել
- Ձմեռադիմացկունություն՝ շատ տեսակներ դիմանում են ցուրտ կլիմային
Օգտագործում
- Դեկորատիվ՝ լայնորեն օգտագործվում է այգիներում, պուրակներում և ցանկապատերի համար՝ շնորհիվ իր խիտ, կանաչ սաղարթի և ձեւավորվող կառույցի
- Դեղաբույս՝ տույայի տերևներն ունեն բուժիչ հատկություններ (բայց մեծ քանակությամբ կարող են թունավոր լինել)
- Խեժի և յուղի օգտագործում՝ եթերայուղերը կիրառվում են օծանելիքի և ավանդական բժշկության մեջ
Նախազգուշացումներ
Տույան պարունակում է նյութեր, որոնք մեծ քանակությամբ կարող են վնասակար լինել՝ հատկապես երեխաների կամ հղիների համար։ Դրա եթերայուղը պետք է օգտագործել չափավոր։
